Biblioteczka buddyjska vol. 3

BIBLIOTECZKA BUDDYJSKA (vol. 3)

Gyaltsab Rinpocze
CZTERY DHARMY GAMPOPY

Z tybetańskiego na angielski tłumaczył:
Kenneth Holmes

Przekład polski: KT

Kraków
w Roku Drewnianego Psa

Przekład angielski ukazał się w Vajradhatu Sun, nr 6.
Pierwodruk polski w biuletynie Stowarzyszenia Buddyjskiego Karma Kagyu w
Polsce, nr 6-10.

Budda naszej epoki, doskonale przebudzony i mądry Śakjamuni, zobowiązał
się osiągnąć Oświecenie już trzy długie kalpy temu, wobec Buddy tamtej
epoki, również zwanego Śakjamunim. Krok za krokiem pracując na ścieżce
bodhisattwy, stopniowo doskonalił się na każdym poziomie, aż narodził się
w swoim ostatnim uwarunkowanym życiu jako postać historyczna, znana nam
jako Gautama albo Śakjamuni. W tej postaci ukazał swoje całkowite
Oświecenie w miejscowości Wadżrasana (obecnie Bodhgaja). Osiągnął ten
stan, doskonaląc paramity, wyzwalające aktywności. Swą szczodrość rozwinął
do tego stopnia, iż potrafił oddać ciało jako pokarm dla głodujących
zwierząt; podczas kolejnych żywotów zachowywał doskonale czystą etykę
postępowania; rozwinął rozumienie medytacji, zaznajamiając się z tysiącami
samadhi (stanami medytacyjnego wchłonięcia). Podobnie rzecz miała się z
pozostałymi paramitami.
Po tym jak sam osiągnął pełne wyzwolenie i dojrzałość duchową, potrafił
dostrzec, że wszystkie czujące istoty są tak samo zdolne dostąpić
oświecenia. Spełniając prośby bogów Indry i Brahmy, przez pozostałe 45
lat życia nauczał ścieżki prowadzącej do spokoju, objaśniając 84.000
podstawowych aspektów Dharmy. Nauczał w sposób bardzo bezpośredni i pełen
znaczenia, odpowiadający pojętności i dążeniom proszących o poradę.
Przyczyną podania tak wielu nauk była wielość psychologicznych typów istot
na różnych stopniach ścieżek rozwoju, którymi podążały. Nauki dotyczące
każdego z poszczególnych zagadnień są rozproszone pośród dysput całego
życia Gautamy, a zatem główne dzieła wielkich mistrzów buddyjskich –
takich jak Gampopa – nie zajmują się tworzeniem nowych idei, ale
zbieraniem i porównywaniem rozproszonych danych, w celu zbudowania
poprawnego i syntetycznego obrazu Dharmy.
Gampopa był emanacją bodhisattwy na dziesiątym poziomie. W czasach Buddy
Śakjamuniego był mahabodhisattwą Czandraprabhakumarą („Księciem
Księżycowego Blasku”), wybranym przez Buddę do zachowania i propagowania
głębokich nauk zawartych w Samadhiradżasutra (Sutrze Królewskiego
Samadhi) podczas stuleci po jego odejściu. Wielu innych, pełnych mocy,
obecnych tam bodhisattwów obiecało pomóc w wykonaniu tego zadania. Nauki
te są dziś znane jako mahamudra, a nauczyciele to mistrzowie kagyu. (…)
Niezrównany mistrza Gampopa posiada rozległe, równomierne i całkowite
zrozumienie Dharmy Buddy. Często przedstawia jej zagadnienie w formie
klasyfikacji, zgodnej z rozmaitością typów istot, dla których przeznaczone
są różne jej aspekty. Cztery dharmy Gampopy to krótkie, jakby
zaszyfrowane strofy, służące za podstawę do omówienia trzech rodzajów
praktykujących ludzi: „pomniejszego”, stosującego Dharmę do stworzenia
sobie szczęśliwej doczesnej przyszłości; „pośredniego”, stosującego Dharmę
jako sposób własnego wyzwolenia z samsary; oraz „wyższego”, stosującego
Dharmę do osiągnięcia Oświecenia w celu przynoszenia pożytku całemu
wszechświatowi. Strofy te brzmią:

1. Umysł zwraca się ku Dharmie.
2. Dharma podąża prawdziwą ścieżka.
3. Ułuda zostaje usunięta dzięki ścieżce.
4. Ułuda przejawia się jako mądrość.

1. UŁUDA ZWRACA SIĘ KU DHARMIE.

Jest to ścieżka istot „pomniejszych”. Ma ona związek z podejściem tych,
którzy pojmują znaczenie nauk Buddy o przyczynowości i którzy starają się
stosować je we własnym życiu, aby w tym świecie (samsarze) osiągnąć
przyszłość wolną od bardziej oczywistych form cierpienia. Medytacją takich
osób jest rozmyślanie o słuszności nauk Buddy o prawie karmy czyli
przyczyny i skutku, a przez to dogłębne zrozumienie własnego uwikłania się
w cykl odradzania się.
Dalsze postępowania, mające na celu stworzenie sobie dobrej przyszłości,
będzie polegać na stosowaniu dziesięciu głównych pożytecznych działań:
ochronie życia; szczodrości; zachowywaniu czystości etycznej (zwłaszcza w
w życiu seksualnym); prawdomówności; tworzeniu harmonii i przyjaźni w
stosunkach z innymi; zważaniu na to, by zawsze wyrażać się w sposób
łagodny i piękny; wypowiadaniu się w zrozumiały i pełen znaczenia sposób;
rozwijaniu otwartego, miłującego umysłu; nieagresywnej postawie; oraz
jaśniejszemu pojmowaniu prawdy.
Towarzyszyć temu będzie unikanie działań przeciwnych: zabijania;
kradzieży; braku czystości etycznej (szczególnie w życiu seksualnym);
kłamstwa; mowy wywołującej brak harmonii; ostrych słów; bezużytecznych
rozmów; zajmowania się głównie sobą; agresywnego usposobienia; oraz
błędnych poglądów na rzeczywistość.
Rezultatem takiej praktyki będzie odrodzenie się w postaci człowieka
obdarzonego sprzyjającymi okolicznościami albo jako istota boska. Chociaż
nie przyniesie to wyzwolenia z nie kończącego się obrotów samsarycznej
egzystencji, nie powinniśmy lekceważyć osiągnięć tych istot „pomniejszego”
rodzaju. Jest to wartościowe przekształcenie zwykłego życia, co w
przyszłości stworzy podstawę do głębszej praktyki, mogącej przynieść
wyzwolenie z samsary. A to już jest czymś cennym.

2. DHARMA PODĄŻA PRAWDZIWĄ ŚCIEŻKĄ

Jest to ścieżka istot „pośrednich”. Na tym poziomie praktykujący
wykorzystuje swoje życie jako sposób na znalezienie własnego wyzwolenia z
samsary, pełnej cierpienia, uwarunkowanej egzystencji. Mając już dość
wewnętrznych konfliktów i pomieszania – w ogóle dość cierpienia samsary –
praktykujący zdaje sobie sprawę z tego, że nauki Buddy podają sposób
opuszczenia raz na zawsze samsarycznych okowów. W przypadku takich
praktykujących, ich osobista sytuacja wymaga najpierw ukojenia własnego
bólu i odnalezienia własnego spokoju, zanim zaczną myśleć o pracy dla
powszechnego dobra.
Takie osoby nie tylko rozmyślają nad przyczynowością, ale zaczynają też
pracować nad pojęciem śunjaty.*1 Wszelkie buddyjskie medytacje
prowadzące do wyzwolenia, oparte są na medytacji na śunjatę. Jest tak,
ponieważ jedynie doświadczenie śunjaty i otwartości wszystkich zjawisk
może odwrócić samsaryczny proces spowodowany skonkretyzowaniem złudzeń,
podczas gdy w istocie istnieje tylko bezmierna, otwarta i prawdziwa
przestrzeń niezrodzonego. Zrozumienie tej otwartości, które praktykujący
osiąga na poziomie hinajany, polega na odkryciu śunjaty „ja” (co dotyczy
zarówno śrawaków jak i pratjekabuddów),*2 oraz śunjaty – ostatecznej
względności materialnych obiektów zewnętrznych, widzianych jako co
najwyżej pulsowanie kwantów energii. (Pratjekabuddowie dochodzą do tego
dzięki swej potężnej karmie i wnikliwemu studiowaniu abhidharmy.*3)
Pełne omówienie wszystkich technik stosowanych do wykorzenienia „ja”,
ujemnych cech i negatywnej karmy, byłoby zbyt długie. W skrócie można
powiedzieć, że należy intensywnie ćwiczyć się w umiejętności utrzymywania
umysłu wyłącznie w tym co pozytywne, stopniowo przechodząc w coraz
bardziej subtelne stany samadhi, poczynając od podstaw uważności, poprzez
foremne i bezforemne, przyczynowe i skutkowe fazy dhjany.*4 Fazy te
usuwają z podświadomości coraz bardziej subtelne wady.
Aby odwrócić się od wszystkiego, co mogłoby powodować dalsze stwarzanie
przyczyn trwania w samsarze, trzeba położyć nacisk na samoopanowanie
oparte na wskazówkach podanych przez ślubowania mnisie
(pratimoksza). Praktykujący, izolując się fizycznie lub psychicznie
od świata, odnajduje przestrzeń, w której jego wady zostają unicestwione
dzięki mocy samadhi.*5 Śrawakowie przywiązują tu szczególną wagę do
siły, jaką podczas wykonywania tego zadania daje im duchowa społeczność,
Sangha, natomiast pratjekabuddowie wyżej sobie cenią mądrość Dharmy, którą
wolą doskonalić w samotności.
Rezultaty osiągane przez praktykujących hinajanę mają stopniowo
doprowadzić do spełnienia pięciu stopni na ścieżce ku wyzwoleniu. Są to
stopnie: gromadzenia, połączenia, wglądu, zastosowania wglądu i stan
ostatecznego osiągnięcia – Nirwany, kiedy to kolejno osiąga się cztery
najwyższe poziomy: „wchodzącego w strumień”, „raz powracającego” (do
świata pragnień), „nie powracającego” i „arhata”.
Istnieją rozmaite rodzje arhatów. Po pierwsze są arhatowie „ozdobieni” i
„nieozdobieni”. „Ozdobieni” to ci, którzy usunęli wszelkie ślady większych
swych wad i karmicznych nagromadzeń, nigdy się już karmicznie nie odrodzą,
a poza tym osiągnęli różnego rodzaju umiejętności medytacyjne i posiedli
cudowne moce. Są oni często pratjekabuddami, którzy rozpoczęli praktykę
dawno temu w czasach poprzednich Buddów. „Nieozdobieni” arhaci osiągnęli
ten sam stopień oczyszczenia i wyzwolenia, ale nie posiedli wspomnianych
wyżej umiejętności medytacyjnych.
Są też „arhaci z pozostałościami” i „arhaci bez pozostałości”. W ciągu
takiego życia, w którym praktykujący osiąga osiąga stan arhata, usuwa ze
świadomości uzbieraną, a niedojrzałą jeszcze negatywną karmę, ale ludzkie
ciało, uzyskane dzięki karmie istniejącej w chwili narodzin, zachowuje aż
do śmierci. Od czasu osiągnięcia stanu arhata aż do chwili fizycznej
śmierci, jest się „arhatem z pozostałościami fizycznymi”. Po śmierci taki
praktykujący nie ma już karmy mogącej mu przynieść odrodzenie i pozostaje
w dhjanie ustania aż do przebudzenia się na ścieżce mahajany, dzięki
światłości promieniującej z duchowych ciał Buddy. Podczas tej fazy
jest się „arhatem bez pozostałości”. Trzeba być świadomym istnienia
różnego rodzaju arhatów i nie uważać ich za jedno i to samo. Arhatowie
„ozdobieni” posiadają wiele niezwykłych umiejętności i na wiele sposobów
potrafią wejrzeć w śunjatę.

3. UŁUDA ZOSTAJE USUNIĘTA DZIĘKI ŚCIEŻCE

Podstawą tego poziomu praktyki jest postawa bodhisattwy, który dąży do
skorzystania ze swej ludzkiej egzystencji w celu osiągnięcia doskonałego
oświecenia, przebudzenia, Stanu Buddy, aby dzięki temu osiągnąć zdolność
pomagania wszystkim istotom w odnajdywaniu wolności od cierpienia.
Bodhisattwa, podobnie jak arhat, praktykuje medytacje śunjaty-otwartości,
ale podczas gdy praktykujący hinajanę koncentrują się na śunjacie „ja”,
mogąc też dostrzec śunjatę zjawisk zewnętrznych, to bodhisattwa stara się
wniknąć w śujatę zarówno ego, jak i zjawisk. Odkrywa uniwersalną naturę
śunjaty-otwartości, w której prawdy względne i ostateczne są wzajemnie
uzupełniającymi się stronami danej sytuacji. Działając w świecie
względności, rozwija współczucie oraz rozumienie nieomylnie dokładnego
funkcjonowania prawa karmy – przyczyn i skutków – zgodnie z dwunastoma
ogniwami współzależnego powstawania. Na poziomie ostatecznym, absolutnym,
bada uwarunkowaną, a więc otwartą i pustą naturę zjawisk, które zostają
rozpoznane jako nieoddzielne od umysłu obserwatora. Z kolei umysł jest
pusty i otwarty, ponieważ nie ma prawdziwej i ciągłej własnej natury.
Takie wniknięcie w śunjatę osiąga się dzięki studiowaniu i przemyśliwaniu
nauk pradżniaparamity („mądrości przekraczającej”) w połączeniu w drugą (a
czasem trzecią) dharmaczakrą, czyli obrotami koła nauk Buddy, osiemnastoma
aspektami śunjaty, itd. Tajemnicą właściwego zrozumienia tych prawd jest
rozpoznanie ich jako dwóch stron tego samego doświadczenia, a nie jako
rozszczepionych, odrębnych sfer rzeczywistości. Pusty pod każdym względem
świat jednak się pojawia. Śunjata nie jest tu niczym innym, aniżeli
śunjatą względnej rzeczywistości.
Wspaniałym tego przykładem jest zwierciadlane odbicie. Odległe miasto
można oglądać w małym lusterku; obraz taki powstaje dzięki uwarunkowanym
okolicznościom – usytuowaniu oka obserwatora, kątowi nachylenia lusterka,
obecności miasta, światłu dnia, nieobecności mgły, itd. W zwierciadle nie
istnieje realny miniaturowy duplikat miasta. Gdyby istniał, to patrząc pod
każdym kątem, widzielibyśmy to samo. Z pewnością miasto odbite w
zwierciadle nacechowane jest jakąś śunjatą (czyli nieistnieniem niczego
realnego), a mimo to ostro i wyraźnie możemy dostrzec szczegóły tej
względnej rzeczywistości.
W podobny sposób, gra uwarunkowanego świata jawi się nam zgodnie z
zasadami dwunasto-etapowego powstawania, choć w grze tej nic nie istnieje
naprawdę. Uzyskane dzięki medytacji na śunjatę i otwarość doświadczenia,
bodhisattwa stosuje w okresie pomedytacyjnym, aby móc ze współczuciem
działać w obrębie swego istnienia, podobnego do snu i odbicia w
zwierciadle.
Praktyką bodhisattwy jest urzeczywistnienie dążenia do rozwinięcia
bodhicitty, Przebudzonego Umysłu, poprzez doskonalenie paramit,
wyzwalających działań, których wymienia się sześć, a czasami dziesięć.
Niektóre z nich, jak na przykład szczodrość i umiejętne postępowanie
moralne, są wspólne praktyce hinajany i mahajany. Różnica polega na tym,
że działanie na poziomie mahajany jest umyślnie i bezustannie naznaczone
spowijającą je i uszlachetniającą obecnością bodhicitty. Powinniśmy tu
jasno zrozumieć, że hinajana to termin odnoszący się do psychologicznego
typu praktykujących, a nie do szczególnej geograficznej czy historycznej
grupy buddystów. Nie powinniśmy traktować praktykujących hinajanę jako
wyzutych z miłującej dobroci i altruizmu.
Charakterystyczne dla mahajany jest to, że każdemu działaniu fizycznemu,
słownemu i myślowi towarzyszy bodhicitta, to znaczy, że każde działanie
poprzedzone jest życzeniem, aby każda istota osiągnęła przebudzenie.
Działanie takie jest wykonywane ze zdrowym i pełnym współczucia
rozumieniem śunjaty, a dobroć i pozytywna moc karmiczna rozdzielana jest
pomiędzy wszystkie istoty. Właśnie to światło bodhicitty oświeca cały
kraj; obraz dyscypliny etycznej bodhisattwy, jego medytację i przebudzenie
w mądrości. To bodhicitta umożliwia bodhisattwie oddanie własnego ciała na
pożywienie innym, jeśli tylko im to pomoże. Umożliwia ona rozwinięcie
cierpliwości do takiego stopnia, że bodhisattwa może odradzać się bez
końca i brać na siebie niezliczone cierpienia po to, aby pomóc w ten
sposób choćby jednej istocie. Zagadnienie to zostało szerzej objaśnione w
takim mistrzowskim traktacie jak Przewodnik na ścieżce bodhisattwy
Śantidewy.
Istnieje także konieczność połączenie mądrości ze współczuciem. Mądrość
śunjaty powstrzymuje bodhisattwę przed upadkiem w samsarę; uniwersalne
współczucie uwalnia go od skłonności do zniknięcia w Nirwanie, co
przyniosłoby pożytek tylko jemu samemu. Owocem ścieżki mahajany jest
ostateczne spełnienie pięciostopniowej ścieżki, której etapy – z nazwy i
znaczenia – są podobne do etapów ścieżki hinajany, lecz wyraźnie różnią
się rodzajem przemian zachodzących w umyśle praktykujących. Na przykład w
hinajanie do osiągnięcia poziomu wglądu dochodzi się poprzez szesnaście
etapów wnikania w znaczenie Czterech Szlachetnych Prawd.*6 Natomiast
w mahajanie poziom wglądu (odpowiadający pierwszemu
bodhisattwabhumi, poziomowi bodhisattwy) zachodzi w pojedynczej
fazie i jest znacznie głębszym uchwyceniem śujaty. Rozmaite opisy tych
pięciu etapów zostały przejrzyście omówione w dziele zatytułowanym
Khedziuk (mKhas ‚jug).
Ostatecznym owocem ścieżki mahajany jest osiągnięcie zupełnego i doskonale
czystego przebudzenia (sambodhi), w którym wszystkie cechy Natury
Buddy, istniejące w każdym z nas, przejawiają się w pełni jako rozmaite
kaje (ciała albo wymiary) i dżniany (niewymyślone mądrości).
Kaje można analizować na wiele sposobów: jako dwie – wyzwolenia i
dojrzałości – albo jako cztery: dharmakaję, sambhogakaję, nirmanakaję i
swabhawikakaję, itp., zgodnie z intencją komentującego. Możemy to
przestudiować na podstawie wielkich traktatów. Trzeba jednak wiedzieć, że
owe kaje Stanu Buddy i dżniany nie są czymś oddzielnym,
trwałym i rzeczywistym. Wszelkie analizy Stanu Buddy są względnym i
subiektywnym potraktowaniem jednej Natury Buddy, która jest niepodzielna i
znajduje się całkowicie poza możliwościami pojmowania drogą
intelektualnych rozważań.
Nie istnieją różne poziomy albo stopnie Stanu Buddy, w przeciwieństwie do
istnienia różnych stopni stanu arhata, a różnice, które zdajemy się
zauważać w Stanie Buddy u Śakjamuniego, Milarepy, itd., są tylko różnicami
pomiędzy sposobami ich działania na poziomie względności. Ich Przebudzenie
jest takie samo.

4. UŁUDA POJAWIA SIĘ JAKO MĄDROŚĆ

Omówiliśmy już trzy zasadnicze rodzaje praktykujących i odpowiadające im
ścieżki. Czwarta ze strof Gampopy nie odnosi się do czwartego rodzaju
istot idących oddzielną ścieżką. Bodhisattwa, który ma pozytywną karmę,
może praktykować wadżrajanę, będącą szczególną odmianą ogólnej mahajany. A
zatem podstawy ścieżki bodhisattwy, jego dążenie do Przebudzenia, rezultat
tego dążenia czyli osiągnięcie Stanu Buddy – są takie same, jak w
poprzednim przypadku. Różnica polega na odmienności technik medytacyjnych
oraz stosowanej praktyce pomedytacyjnej.
Praktyki wadżrajany są odpowiednie dla tych, którzy posiadają korzystne
warunki karmiczne: dobroć i dyscyplinę hianajany, oraz współczucie i
mądrość bodhisattwy. Jeśli przekaz wadżrajany następuje we właściwy sposób
– od mistrza, będącego dzierżawcą linii przekazu do odpowiedniego ucznia,
wtedy Przebudzenie możliwe jest w czasie jednego, trzech, siedmiu lub
szesnastu żywotów, pod warunkiem, że uczeń praktykuje zgodnie z
pouczeniami. Okres ten jest niezwykle krótki w porównaniu z wieloma długimi
epokami kosmicznymi, potrzebnymi w przypadku tradycyjnej ścieżki mahajany.
Szybkość ta wynika z bezgranicznej mocy dwóch czynników: abhiszeki
(przekazu) i samaji (praktykowania zgodnie z pouczeniem). Uczymy się
doświadczać, że to co ostateczne jest zawsze obecne w tym, co względne,
zmieniając w ten sposób truciznę samsary w nektar wyzwolenia. Nie potrzeba
mówić więcej o tym procesie, który zachodzi w intymności wzajemnych
stosunków mistrza z uczniem i w przypadku każdego ucznia jest inny. Można
tylko wspomnieć, iż wymaga on najściślejszego stosowania się do zasad
postępowania hinajany i mahajany oraz do bezkompromisowego zaakceptowania
przewodnictwa prawdziwego i autentycznego mistrza.
Cztery dharmy Gampopy wykorzystywano też do objaśniania ścieżki mahamudry,
gdzie cztery strofy odpowiadają zwyczajnym podstawom, szczególnym
podstawom, jidamowi (bóstwu medytacyjnemu), medytacjom uspokojenia i
wglądu, itd. Choć nie będziemy tego tutaj omawiać, należy sobie
uprzytomnić jak uniwersalnym kluczem do Dharmy są te cztery strofy i że
powyższe objaśnienie trzech zasadniczych spojrzeń na Dharmę jest tylko
jednym z wielu możliwych.

PRZYPISY

*1 Śunjata (tyb: stong pa nyid) to termin, nie mający
ścisłego odpowiednika w języku polskim. W zależności od kontekstu mówi się
o „pustce” („pustości”), „otwartości”, „ostatecznej względności” (natury
zjawisk), „bezjaźniowości”. Jest to ostateczna natura rzeczy, brak własnej
natury, ich wzajemna współzależność.
*2 Śrawaka (tyb: nyan thos) to „słuchacz” czyli uczeń Buddy;
pratjekabudda (rang sangs rgyas) to „sam siebie wyzwalający”. Są to
dwa poziomy realizacji na ścieżce hinajany.
*3 Abhidharma (tyb: chos mngon pa) to część buddyjskiego kanonu
hinajany (tripitaki), zawierająca nauki na temat psychologii i metafizyki.
Tutaj dotyczy to dzieła Wasubandhu Abhidharmakośa.
*4 Skt. dhyana (tyb: bsam dgan) znaczy „medytacja”; stąd
pochodzi chińskie ch’an i japońskie zen(na).
*5 Skt. samadhi (tyb: ting nge ‚dzin) to termin nie
mający ścisłego polskiego odpowiednika. Można go przełożyć jako
„równowaga” czy „stabilizacja” medytacyjna. Dotyczy głębokich stanów
medytacji.